Trong quá trình rà soát hồ sơ báo cáo nghiên cứu tiền khả thi Dự án Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, UBND tỉnh nhận thấy đoạn tuyến từ khoảng Km1246 đến Km1247 qua địa bàn tỉnh đã ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực bảo vệ II của Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai (xã Thuận Bắc). Vì vậy, UBND tỉnh đã có văn bản kiến nghị Bộ Xây dựng rà soát, điều chỉnh hướng tuyến dự án này nhằm bảo vệ di tích quốc gia đặc biệt.

Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai nằm bên cạnh Quốc lộ 1.

Ảnh hưởng đến di tích quốc gia đặc biệt

Theo hồ sơ báo cáo nghiên cứu tiền khả thi Dự án Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, đoạn tuyến từ khoảng Km1246 đến Km1247 qua khu vực tháp Hòa Lai dự kiến áp dụng giải pháp cầu cạn. Qua rà soát, đối chiếu với hồ sơ khoanh vùng bảo vệ di tích và phương án quy hoạch đang triển khai, đoạn tuyến nêu trên có phạm vi đi qua và ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực bảo vệ II của Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai. Trên cơ sở đối chiếu các quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024 và xét tính chất kỹ thuật, quy mô đầu tư, đặc thù vận hành của tuyến đường sắt tốc độ cao, UBND tỉnh nhận thấy việc bố trí tuyến đường sắt đi qua khu vực bảo vệ II của Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai có tác động ảnh hưởng rất lớn đến di tích.

Trong báo cáo gửi Bộ Xây dựng, UBND tỉnh cho rằng việc bố trí tuyến đường sắt tốc độ cao đi qua khu vực này có nguy cơ ảnh hưởng đến tính toàn vẹn không gian cảnh quan di tích. Việc bố trí công trình cầu cạn quy mô lớn trong khu vực phụ cận Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai làm thay đổi không gian cảnh quan văn hóa lịch sử gắn với di tích; ảnh hưởng trực tiếp đến trục không gian kiến trúc, mối liên hệ không gian và khả năng cảm nhận giá trị của quần thể tháp Chăm cổ. Đồng thời, công trình hạ tầng giao thông quy mô lớn đi qua khu vực bảo vệ II có thể làm chia cắt không gian bảo tồn, suy giảm tính toàn vẹn, tính hài hòa cảnh quan và ảnh hưởng đến định hướng bảo tồn, phát huy giá trị di tích trong dài hạn. Bên cạnh đó, khu vực phụ cận tháp Hòa Lai được xác định có tiềm năng khảo cổ học cao, gắn với không gian hình thành và phát triển của quần thể kiến trúc Chăm cổ. Trong quá trình thi công công trình hạ tầng quy mô lớn như xử lý nền móng, khoan cọc và xây dựng cầu cạn có nguy cơ tác động đến địa tầng khảo cổ chưa được phát lộ. Các tác động này có thể làm xáo trộn, mất mát hoặc suy giảm giá trị các dấu tích khảo cổ học, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường khảo cổ và các yếu tố gốc cấu thành di tích, từ đó tác động đến tính xác thực và giá trị khoa học của di tích trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị lâu dài.

Tháp Hòa Lai đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2016.

Kiến nghị nghiên cứu điều chỉnh tuyến

UBND tỉnh cho rằng, với đặc thù tải trọng động lớn, tần suất khai thác cao và vận tốc vận hành lớn, tuyến đường sắt tốc độ cao có khả năng phát sinh rung chấn nhất định trong quá trình thi công và vận hành công trình. Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai là công trình kiến trúc Chăm cổ có niên đại khoảng thế kỷ VII, kết cấu chủ yếu bằng gạch nung truyền thống. Các rung động tích lũy trong thời gian dài có nguy cơ ảnh hưởng đến độ ổn định kết cấu, gây nứt, lún, suy giảm độ bền vật liệu và tác động đến trạng thái bảo tồn của di tích nếu không được nghiên cứu, đánh giá đầy đủ trên cơ sở khoa học chuyên ngành về bảo tồn di tích, địa kỹ thuật và rung chấn công trình.

Hạn chế tối đa ảnh hưởng đến khu di tích lịch sử, tâm linh

Ngày 5-6, Bộ Xây dựng có văn bản gửi UBND tỉnh trả lời kiến nghị đối với Dự án Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam. Theo văn bản, hiện nay, Bộ Xây dựng đang quyết liệt chỉ đạo Ban Quản lý dự án Thăng Long (chủ đầu tư) khẩn trương thực hiện các thủ tục lựa chọn tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi Dự án Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam. Tiếp thu ý kiến của địa phương, Bộ Xây dựng sẽ yêu cầu chủ đầu tư chỉ đạo tư vấn trong quá trình khảo sát, lập báo cáo nghiên cứu khả thi nghiên cứu kỹ lưỡng điều kiện địa hình, địa chất, điều kiện giải phóng mặt bằng khu vực dự án đi qua. Từ đó, lựa chọn phương án tuyến tối ưu, hạn chế tối đa ảnh hưởng đến đời sống người dân, khu di tích lịch sử, tâm linh... cũng như đáp ứng kết nối giao thông khu vực với tuyến đường sắt để khai thác đồng bộ, phát huy tối đa hiệu quả đầu tư dự án và góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Hiện nay, tỉnh Khánh Hòa đang định hướng xây dựng không gian bảo tồn tổng thể Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai gắn với phát triển du lịch văn hóa, nghiên cứu khảo cổ học, giáo dục di sản và phát huy giá trị văn hóa Chăm đặc trưng của khu vực Nam Trung Bộ. Việc bố trí tuyến đường sắt tốc độ cao đi qua khu vực phụ cận di tích có thể ảnh hưởng đến định hướng phát huy giá trị di tích trong dài hạn; hạn chế khả năng kết nối không gian văn hóa, nghiên cứu khảo cổ học và tổ chức các hoạt động bảo tồn, tham quan, trải nghiệm di sản. Vì vậy, UBND tỉnh đề nghị Bộ Xây dựng xem xét, chỉ đạo rà soát tổng thể phương án hướng tuyến Dự án Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam đoạn qua khu vực tháp Hòa Lai; nghiên cứu điều chỉnh tuyến ra ngoài phạm vi khu vực bảo vệ II của di tích, bảo đảm không gian cảnh quan di tích, không làm suy giảm yếu tố và giá trị văn hóa - lịch sử của di tích, không ảnh hưởng đến môi trường khảo cổ học và giảm thiểu tác động đến tính toàn vẹn của Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai.

Di tích kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ tháp Hòa Lai là một trong những quần thể kiến trúc Chăm cổ tiêu biểu còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn tại khu vực Nam Trung Bộ, có giá trị đặc biệt nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật, kỹ thuật xây dựng truyền thống và khảo cổ học. Di tích không chỉ bao gồm các công trình kiến trúc hiện hữu mà còn bao gồm tổng thể không gian văn hóa lịch sử, địa tầng khảo cổ học, cảnh quan và các yếu tố liên quan hình thành nên giá trị nổi bật của di tích. Đây là cơ sở quan trọng trong việc xác định yêu cầu bảo vệ tổng thể đối với di tích quốc gia đặc biệt theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024. Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ học, tháp Hòa Lai đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt loại hình di tích kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ tại Quyết định số 2499, ngày 22-12-2016. Hiện nay, UBND tỉnh đang tổ chức lập “Quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai” nhằm cụ thể hóa định hướng quản lý, bảo vệ, bảo tồn và phát huy giá trị di tích theo quy định của pháp luật. Đồng thời, làm cơ sở pháp lý để kiểm soát không gian kiến trúc cảnh quan, hoạt động đầu tư xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội trong khu vực di tích và vùng phụ cận. Theo hồ sơ quy hoạch đang tổ chức lập, tổng diện tích khoanh vùng bảo vệ di tích khoảng 4,93ha, trong đó khu vực bảo vệ I khoảng 1,49ha, khu vực bảo vệ II khoảng 3,44ha.

VĂN KỲ