Tháng 11-2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Năm 2026 là cột mốc đầu tiên Việt Nam phải nộp báo cáo tiến độ lên UNESCO. Để hướng tới mục tiêu đưa di sản này vào Danh sách đại diện của nhân loại giai đoạn 2028 - 2030, việc tìm kiếm một mô hình phát triển du lịch bền vững tại làng gốm Bàu Trúc đang trở thành bài toán chiến lược đầy thách thức.

"Bảo tồn" chứ không “hiện đại hóa”

Nghệ thuật làm gốm Chăm được vinh danh nhờ kỹ thuật độc bản, tồn tại hàng nghìn năm không thay đổi: Không bàn xoay, không tráng men, không khuôn đúc, nung hoàn toàn lộ thiên. Tuy nhiên, danh hiệu “cần bảo vệ khẩn cấp” là một cảnh báo đáng lo ngại. Số lượng nghệ nhân lớn tuổi ngày càng giảm, giới trẻ không mặn mà với nghề, nguồn đất sét đặc thù ở sông Quao ngày càng cạn kiệt. Hiện nay, làng Bàu Trúc không còn nhiều nghệ nhân có đủ sức khỏe và kinh nghiệm để truyền dạy, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc gìn giữ và trao truyền nghề trong bối cảnh thời gian không chờ đợi.

Nghệ nhân làng gốm Bàu Trúc thực hiện công đoạn sản xuất sản phẩm gốm truyền thống. Ảnh: NHÂN TÂM

Để đưa di sản ra khỏi danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, Việt Nam phải chứng minh với UNESCO rằng sức sống của nghề gốm đã được phục hồi thực chất. Tỉnh Khánh Hòa đã phê duyệt Đề án Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản giai đoạn 2025 - 2030 với số kinh phí khá lớn. Tuy nhiên, tính đến năm 2026, nguồn ngân sách cụ thể để triển khai vẫn chưa được bố trí. Khoảng cách này đặt ra áp lực rất lớn cho ngành văn hóa khi mốc báo cáo quốc tế đã cận kề.

Điểm cốt lõi cần nhấn mạnh là nghề gốm Chăm mang giá trị văn hóa phi vật thể và tính độc bản cao, chứ không nằm ở giá trị thương mại về số lượng sản phẩm bán ra. Việc áp dụng công nghệ như đưa bàn xoay vào chế tác, xây lò nung hiện đại hay sản xuất hàng loạt sẽ vô tình triệt tiêu chính những giá trị đã được UNESCO công nhận. Chưa kể, sản xuất công nghiệp sẽ đẩy nguồn nguyên liệu đất sét tự nhiên - vốn khan hiếm và hình thành rất chậm - vào ngõ cụt. Nếu “hiện đại hóa” quy trình “nghệ thuật làm gốm” chắc chắn sẽ bị UNESCO đưa ra khỏi danh sách di sản văn hóa đại diện của nhân loại.

Lối đi bền vững cho làng nghề Bàu Trúc không phải cố gắng chạy theo sản lượng, mà phải tách bạch rõ: Bảo tồn nguyên bản quy trình truyền thống là cốt lõi và phát triển du lịch trải nghiệm dựa trên chính không gian văn hóa đó. Thay vì tập trung bán những sản phẩm gốm thô, nặng, dễ vỡ và khó vận chuyển, mô hình du lịch cộng đồng cần định vị làng nghề như một “bảo tàng sống” đúng nghĩa. Ở đó, sản phẩm du lịch được “bán” chính là trải nghiệm văn hóa. Du khách đến Bàu Trúc không chỉ để mua gốm, mà để tham gia vào chuỗi hành trình văn hóa tổng hợp. Đó là trải nghiệm thực hành nghề: Chứng kiến các nghệ nhân di chuyển giật lùi tạo hình và tự tay nặn sản phẩm; homestay Chăm: Lưu trú tại nhà truyền thống, thưởng thức ẩm thực địa phương, sinh hoạt cùng người dân; nghệ thuật và tâm linh: Lắng nghe các điệu múa, tiếng nhạc cụ dân gian và đắm mình vào những truyền thuyết về tổ nghề Po Klaong Can, các vị thần Hindu giáo được tái hiện qua lời kể của hướng dẫn viên bản địa.

Việc phân vùng chức năng tại làng Bàu Trúc cũng cần được thực hiện bài bản: Khu bảo tồn nguyên liệu, khu sản xuất truyền thống, khu homestay và dịch vụ. Tỉnh đã đặt mục tiêu hoàn thành quy hoạch không gian này vào năm 2027.

Hành động thực chất cho cột mốc 2026

Để tháo gỡ nút thắt về kinh phí và kịp chuẩn bị báo cáo UNESCO, giải pháp cấp bách là tái cấu trúc nguồn lực theo hướng ưu tiên các nhiệm vụ trọng tâm, cấp thiết. Cần tách các hoạt động bảo tồn chi phí thấp nhưng hiệu quả cao (truyền dạy nghề theo mô hình “mỗi nghệ nhân một học trò”, tư liệu hóa kỹ nghệ của các nghệ nhân lớn tuổi, tập huấn homestay) ra khỏi các dự án hạ tầng lớn. Các công trình xây dựng có thể lùi lại hoặc kêu gọi hợp tác công - tư.

Bên cạnh đó, việc huy động xã hội hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần phối hợp với Hiệp hội Du lịch Khánh Hòa để kết nối các doanh nghiệp, resort lớn trên toàn tỉnh ký kết tiêu thụ sản phẩm gốm mỹ nghệ làm quà tặng, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân, vừa lan tỏa hình ảnh di sản. Đồng thời, vận động một số khu resort, khu nghỉ dưỡng, quán cà phê... thiết kế mô hình mang dấu ấn của nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Chăm.

Gốm gia dụng. Ảnh PQA

Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh xã hội hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa cần phối hợp với Hiệp hội Du lịch Khánh Hòa kết nối các doanh nghiệp, khu nghỉ dưỡng lớn trên địa bàn ký kết hợp tác tiêu thụ sản phẩm gốm mỹ nghệ làm quà tặng. Đây vừa là giải pháp tạo sinh kế bền vững cho người dân, vừa góp phần quảng bá hình ảnh và giá trị của di sản.

Mục tiêu của báo cáo năm 2026 là chứng minh sức sống của di sản đã được cải thiện, cộng đồng tham gia tích cực vào bảo vệ và du lịch phát triển như một kênh hỗ trợ, không làm biến dạng di sản. Những hành động nhỏ nhưng thực chất, bắt rễ từ chính nội lực cộng đồng Chăm hôm nay sẽ là lời khẳng định mạnh mẽ nhất gửi đến UNESCO: Nghệ thuật làm gốm Chăm không chỉ sống trên văn bản, mà đang thực sự thở và phát triển bền vững trong dòng chảy đương đại.

Năm 2026 là cột mốc có ý nghĩa quan trọng trong lộ trình bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Vì vậy, các cơ quan quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng cần ưu tiên triển khai những giải pháp thiết thực, tập trung hỗ trợ nghệ nhân, duy trì hoạt động truyền dạy, phát huy các giá trị văn hóa gắn với sinh kế cộng đồng, qua đó gìn giữ và phát huy nghệ thuật làm gốm Chăm như một "bảo tàng sống" giữa lòng Khánh Hòa.

PHAN QUỐC ANH